Khi Sợ Hãi và Tham Lam hội tụ: Hiểu về những cực đoan tâm lý của thị trường và những gì sẽ đến tiếp theo

Cảm xúc thị trường đã đạt đến một ngã rẽ quan trọng. Chỉ số Sợ Hãi và Tham Lam của CNN—một chỉ số tâm lý đo lường cảm xúc nhà đầu tư qua bảy chỉ số thị trường riêng biệt—đã giảm xuống mức thấp chưa từng có trong năm 2025, báo hiệu mức độ bi quan chưa từng thấy kể từ vụ sụp đổ thị trường COVID-19 tháng 3 năm 2020. Ban đầu, chỉ số này giảm xuống chỉ còn 3 điểm trước khi phục hồi nhẹ lên 8, nhưng các mức đọc này phản ánh một sự chuyển biến sâu sắc trong cách nhà đầu tư nhìn nhận rủi ro và cơ hội trên thị trường tài chính toàn cầu.

Hiểu rõ điều gì thúc đẩy những cực đoan này giữa sợ hãi và tham lam, và cách diễn giải chúng, đã trở thành điều thiết yếu cho bất kỳ ai đang điều hướng trong bối cảnh đầu tư biến động ngày nay.

Khoa học đằng sau Sợ Hãi và Tham Lam: Thị trường đo lường cảm xúc như thế nào

Chỉ số Sợ Hãi và Tham Lam của CNN hoạt động dựa trên một khung lý thuyết đơn giản: thang điểm từ 0 đến 100, trong đó các mức dưới 45 thể hiện sợ hãi, trên 55 thể hiện tham lam, và khoảng giữa đại diện cho cảm xúc trung lập. Điểm dưới 25 thể hiện “sợ hãi cực độ”—khu vực nơi mà sự đầu hàng gặp hoảng loạn bán tháo—trong khi điểm trên 75 thể hiện “tham lam cực độ,” nơi mà sự phấn khích và đầu cơ chiếm ưu thế.

Điều làm cho chỉ số này có giá trị không phải là ý kiến chủ quan; đó là toán học. Chỉ số tổng hợp bảy chỉ số thị trường có thể đo lường được, mỗi chỉ số phản ánh một khía cạnh khác nhau của tâm lý nhà đầu tư:

• Đà tăng giá cổ phiếu: So sánh mức hiện tại của S&P 500 với trung bình động 125 ngày, cho thấy thị trường đang tăng tốc hay mất đà
• Sức mạnh giá cổ phiếu: Đếm số lượng công ty đạt đỉnh 52 tuần so với đáy, thể hiện độ rộng của niềm tin tăng giá
• Xu hướng khối lượng giao dịch: Xem xét liệu cổ phiếu tăng hay giảm chiếm ưu thế về khối lượng, cho biết ai đang giữ vững niềm tin—người mua hay người bán
• Vị thế thị trường quyền chọn: Phân tích tỷ lệ quyền chọn bán (put) so với quyền chọn mua (call), tiết lộ các nhà giao dịch tinh vi đang phòng hộ chống lại điều gì
• Chênh lệch lợi suất trái phiếu cao cấp: Đo lường khoảng cách lợi suất giữa trái phiếu rác và trái phiếu đầu tư an toàn hơn—khi nhà đầu tư bỏ chạy khỏi rủi ro, chênh lệch này mở rộng đáng kể
• Biến động thị trường (VIX): Theo dõi Chỉ số Biến động của CBOE, thường gọi là “chỉ số sợ hãi,” thường tăng vọt trong thời kỳ bất ổn
• Dòng vốn vào tài sản trú ẩn an toàn: So sánh hiệu suất cổ phiếu với trái phiếu chính phủ, cho thấy nhà đầu tư đang chuyển hướng về an toàn

Khi bảy chỉ số này hợp lại trong vùng sợ hãi cực độ, nó báo hiệu điều gì đó sâu sắc: niềm tin phổ biến rằng rủi ro giảm giá vượt quá cơ hội tăng giá.

Nguyên nhân gây ra sự sụp đổ năm 2025: Chiến tranh thương mại và căng thẳng địa chính trị

Chất xúc tác ngay lập tức cho mức sợ hãi cực độ gần đây tập trung vào sự không chắc chắn về chính sách thương mại và leo thang căng thẳng giữa các cường quốc. Các mức thuế của Mỹ do chính quyền Trump áp đặt đã tạo ra tác động dây chuyền: tạm hoãn 90 ngày cho hầu hết các đối tác thương mại mang lại sự tạm thời nhẹ nhõm, nhưng sự không chắc chắn về tính lâu dài đã thúc đẩy lo lắng. Trong khi đó, căng thẳng thương mại Mỹ-Trung đã gia tăng đáng kể, với mức thuế của Mỹ đối với hàng hóa Trung Quốc lên tới 145 phần trăm, trong khi Trung Quốc đáp trả bằng mức thuế 84 phần trăm đối với hàng nhập khẩu của Mỹ.

Phản ứng của thị trường diễn ra nhanh chóng và dữ dội. Thị trường chứng khoán Mỹ giảm mạnh khi các nhà giao dịch đánh giá lại chuỗi cung ứng, biên lợi nhuận doanh nghiệp và khả năng suy thoái do phân mảnh thương mại gây ra. Đây không phải là lý thuyết kinh tế trừu tượng—đây là phép tính ngay lập tức về cách các mức thuế làm co hẹp hệ số lợi nhuận và nâng cao xác suất suy thoái.

Tiếng vọng lịch sử: Khi nào Sợ Hãi cực độ từng xuất hiện trước đây

Mức sợ hãi cực độ hiện tại không phải là lần đầu trong những năm gần đây thị trường tiếp cận mức độ sụp đổ. Hai ví dụ nổi bật cung cấp bối cảnh sáng rõ:

Tháng 8 năm 2024: Gỡ bỏ vị thế Nắm giữ Yên (Yen Carry Trade): Khi Ngân hàng Trung ương Nhật Bản bất ngờ nâng lãi suất đầu tháng 8 năm 2024, hậu quả lan rộng toàn cầu. Các nhà đầu tư Nhật bắt đầu tháo gỡ vị thế nắm giữ yen—chiến lược vay mượn trong yen yếu để đầu tư vào các tài sản có lợi suất cao hơn—gây ra bán tháo bắt buộc trên toàn cầu. Chỉ số Nikkei 225 của Nhật giảm 12 phần trăm trong một phiên, một cú sốc gây rối loạn thanh khoản. Chỉ số S&P 500 giảm hơn 4 phần trăm trong bối cảnh lo ngại liệu đây là cú sốc cục bộ hay báo hiệu một sự chậm lại kinh tế rộng hơn. Quỹ Tiền tệ Quốc tế cảnh báo rằng sự biến động như vậy có thể là tiền đề cho một bất ổn kéo dài. Tuy nhiên, trong vòng vài tuần, thị trường đã tìm lại được vị thế khi các ngân hàng trung ương cho biết họ sẽ không thắt chặt chính sách một cách quyết liệt.

Tháng 12 năm 2024: Phản ứng Hawkish của Fed: Khi Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) trung tuần tháng 12 cho biết lãi suất có khả năng duy trì ở mức cao hơn dự kiến trong thời gian dài hơn, nỗi sợ hãi lập tức trỗi dậy. Đồng USD tăng vọt lên mức cao hai năm, đè nặng lên các thị trường mới nổi và hàng hóa. Bitcoin và các tài sản rủi ro khác bị ảnh hưởng, trong đó Bitcoin giảm hơn 15 phần trăm trong một tuần. Chỉ số Dow Jones Industrial Average giảm hơn 1.200 điểm khi các nhà đầu tư tính lại các giả định về thời điểm cắt giảm lãi suất trong năm 2025.

Điều cả hai sự kiện này tiết lộ: sợ hãi cực độ thường đi trước các đợt phục hồi mạnh mẽ, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Đôi khi, sợ hãi là dấu hiệu bắt đầu của các đợt suy thoái kéo dài.

Ngoài Chỉ số của CNN: Các chỉ số sợ hãi khác đáng theo dõi

Chỉ số Sợ Hãi và Tham Lam của CNN không phải là công cụ duy nhất đo lường sự lo lắng tập thể. Thị trường tiền điện tử có chỉ số Sợ Hãi và Tham Lam riêng, theo dõi tâm lý của các tài sản kỹ thuật số riêng biệt. Chỉ số này cũng đã rơi vào vùng sợ hãi cực độ (đạt 15 điểm vào đầu tháng 3 năm 2025) khi căng thẳng địa chính trị gia tăng và các thông báo về thuế quan tràn lan. Đối với nhà đầu tư tiền điện tử, mức đọc cực đoan này củng cố thêm rằng sự hoảng loạn không chỉ giới hạn trong thị trường cổ phiếu truyền thống mà còn lan rộng ra các tài sản rủi ro khác.

Ngoài ra, mặc dù không phải là một công cụ tài chính chính thức, Đồng hồ Tận thế—được duy trì hàng năm bởi Bulletin of Atomic Scientists—phản ánh các rủi ro tồn tại toàn cầu như căng thẳng hạt nhân, biến đổi khí hậu và bất ổn địa chính trị. Tính đến đầu năm 2025, đồng hồ còn 89 giây đến midnight, báo hiệu mức độ lo ngại cao nhất trong lịch sử về các điều kiện toàn cầu. Mặc dù không dự đoán trực tiếp thị trường tài chính, các chỉ số căng thẳng vĩ mô này ảnh hưởng đến cách các nhà đầu tư nhìn nhận các rủi ro cực đoan và định giá các khoản phí rủi ro trong tài sản.

Sợ hãi như cơ hội hay như cảnh báo: Nghịch lý của nhà đầu tư

Ở đây tồn tại một mâu thuẫn trung tâm dành cho nhà đầu tư: liệu sợ hãi cực độ có phải là sự đầu hàng dẫn đến phục hồi, hay là mở đầu của một đợt suy thoái kéo dài?

Lịch sử cho thấy, những cơ hội đáng nhớ nhất trên thị trường thường xuất hiện khi sợ hãi đạt mức tối đa. Các nhà đầu tư huyền thoại đã kiếm lời bằng cách duy trì kỷ luật trong thời kỳ hoảng loạn. Sự giảm hơn 30 phần trăm của S&P 500 trong đợt hoảng loạn COVID-19 tháng 3 năm 2020—đúng lúc chỉ số Sợ Hãi và Tham Lam của CNN còn ở mức thấp nhất—đã chứng minh là tạm thời. Những người mua vào trong thời điểm sợ hãi cực độ đã bắt được đợt tăng trưởng của thị trường bò sau đó.

Tuy nhiên, những trường hợp sợ hãi cực độ khác không nhất thiết dẫn đến phục hồi ngay lập tức. Một số đánh dấu sự bắt đầu của các thị trường gấu kéo dài, nơi mà hoảng loạn chuyển sang trạng thái đi ngang kéo dài trước khi có sự phục hồi cuối cùng. Việc phân biệt giữa hai kịch bản này trong thời gian thực vẫn là một trong những thách thức lớn nhất của đầu tư.

Dấu hiệu đáng tin cậy hơn xuất hiện khi Chỉ số Sợ Hãi và Tham Lam vượt qua 25—gợi ý rằng nỗi sợ đã dịu đi thành thận trọng—hoặc rõ ràng hơn khi vượt qua 55, khi tham lam bắt đầu trở lại. Cho đến lúc đó, các nhà đầu tư hoạt động trong vùng đất mù mờ, nơi các mô hình lịch sử cung cấp hướng dẫn nhưng không có sự chắc chắn.

Những gì nhà đầu tư nên theo dõi trong thời kỳ sợ hãi cực độ

Thay vì cố gắng dự đoán chính xác thời điểm thị trường đảo chiều dựa trên một chỉ số duy nhất, các nhà đầu tư tinh vi theo dõi một bảng điều khiển các yếu tố:

Các yếu tố kinh tế cơ bản: Báo cáo việc làm, quỹ đạo lạm phát và tăng trưởng GDP vẫn là nền tảng của định giá dài hạn. Những biến động tâm lý tạm thời ít quan trọng hơn thực tế kinh tế nền tảng.

Chính sách của ngân hàng trung ương: Các quyết định về lãi suất của Cục Dự trữ Liên bang tiếp tục định hình lại định giá tài sản và khẩu vị rủi ro. Sự rõ ràng về lộ trình chính sách có thể nhanh chóng chuyển cảm xúc từ cực đoan sang bình thường.

Khả năng phục hồi lợi nhuận doanh nghiệp: Các công ty báo cáo kết quả mạnh mẽ bất chấp các khó khăn vĩ mô cho thấy các yếu tố cơ bản của doanh nghiệp chưa suy yếu nhiều như lo ngại. Lợi nhuận yếu lại xác nhận tâm lý bi quan.

Các diễn biến địa chính trị: Tranh chấp thương mại, căng thẳng quân sự và các bất ngờ chính sách có thể thay đổi cảm xúc nhanh chóng, làm trầm trọng hoặc giảm bớt nỗi sợ tùy theo kết quả giải quyết.

Chỉ số Sợ Hãi và Tham Lam của CNN hoạt động tốt nhất không phải như một công cụ dự đoán lợi nhuận tương lai, mà như một bức tranh nhanh về các cực cảm xúc hiện tại. Các nhà đầu tư khôn ngoan sử dụng nó cùng với phân tích cơ bản, các mẫu hình kỹ thuật và kỷ luật quản lý rủi ro. Sợ hãi cực độ đôi khi thực sự là cơ hội, nhưng chỉ dành cho những người đã chuẩn bị trước và giữ vững niềm tin trong thời kỳ hoảng loạn. Đối với những người khác, nó chỉ là một lời nhắc nhở rằng biến động và bất ổn là đặc trưng của thị trường, và sự chuẩn bị quan trọng hơn dự đoán.

Liệu mức sợ hãi cực độ hiện tại có phải là một cơn hoảng loạn tạm thời hay là mở đầu của một đợt điều chỉnh sâu hơn vẫn là điều không thể biết trong thời gian thực. Điều chắc chắn: những tháng tới sẽ thử thách khả năng của nhà đầu tư trong việc phân biệt cảm xúc và lý trí.