Vitalik cuối cùng đã thừa nhận những sai lầm chiến lược lớn của Ethereum, vị thế của bạn còn giữ không?

Tác giả: Gu Yu, ChainCatcher

Sau khi giá ETH tạo đáy mới kể từ tháng 5 năm ngoái, sáng nay nhà sáng lập Ethereum Vitalik Buterin đã đăng bài dài để suy ngẫm về chiến lược Layer2 đã giữ vị trí trung tâm trong thời gian dài của Ethereum, dự kiến sẽ tăng cường đầu tư vào hướng Layer1, gây chấn động toàn ngành tiền mã hóa.

Lộ trình ban đầu tập trung vào Rollup đã định nghĩa Layer2 là các phân đoạn do Ethereum hỗ trợ, cung cấp không gian khối không cần tin cậy. Trong bài viết này, có vẻ như Vitalik đã từ bỏ mô hình mở rộng tập trung vào Rollup mà ông từng ủng hộ, ông chỉ ra rằng, cùng lúc mở rộng quy mô nền tảng của Ethereum, tốc độ phi tập trung của Layer 2 “chậm hơn nhiều so với dự kiến”, và nhiều Layer2 không thể hoặc không muốn đáp ứng các yêu cầu tin cậy thực sự của phân đoạn.

“Hai thực tế này, dù vì lý do gì, đều có nghĩa là tầm nhìn ban đầu của Layer2 và vai trò của nó trong Ethereum không còn phù hợp nữa, chúng ta cần một con đường mới.” Vitalik nói. Trong mắt công chúng, những diễn đạt này có nghĩa là Vitalik thừa nhận câu chuyện Layer2 gần như đã lỗi thời, trong tương lai sẽ tập trung nhiều hơn vào mở rộng quy mô của Layer1.

Kể từ khi Layer2 được đề xuất, nó đã trở thành một trong những khái niệm được ngành công nghiệp tiền mã hóa săn đón và chú ý nhất, gần trăm dự án Layer2 như Polygon, Arbitrum, Optimism ra đời, huy động tổng cộng hơn 3 tỷ USD, đóng vai trò then chốt trong mở rộng quy mô Ethereum, giảm chi phí giao dịch cho người dùng, nhiều token có FDV dài hạn vượt 10 tỷ USD.

Tuy nhiên, dưới sự cạnh tranh mạnh mẽ của blockchain hiệu năng cao Solana, lợi thế về hiệu suất của Layer2 chưa được phát huy tối đa, ảnh hưởng của các dự án hệ sinh thái cũng ngày càng giảm sút, hiện chỉ còn Base vẫn còn hoạt động tích cực trong ngành, đại diện cho Ethereum Layer2 giữ vai trò chủ đạo.

Chủ yếu dữ liệu về vốn hóa thị trường và huy động của các Layer2 đã phát hành, nguồn: RootData

Ngoài ra, các sự cố ngắt kết nối của Layer2 vẫn thường xuyên xảy ra. Ngày 11 tháng 1 năm nay, Starknet sau nhiều năm ra mắt lại gặp sự cố ngắt kết nối, báo cáo sau đó cho biết trạng thái của lớp thực thi và lớp chứng minh xung đột dẫn đến khoảng 18 phút hoạt động trên chuỗi bị rollback. Tháng 9 năm ngoái, Linea bị ngắt hơn nửa giờ. Tháng 12 năm 2024, mạng chính Taiko bị ngưng hoạt động 30 phút do vấn đề ABI, cho thấy họ vẫn còn trong trạng thái không ổn định về mặt kỹ thuật.

Thực tế, trước đó Vitalik đã đề xuất một khung đo lường phi tập trung của Rollup, chia thành các giai đoạn: Giai đoạn 0 (ủy ban tin cậy tập trung có thể phủ quyết giao dịch), Giai đoạn 1 (hợp đồng thông minh bắt đầu có quyền quản trị hạn chế), đến Giai đoạn 2 (đại diện cho hoàn toàn không cần tin cậy).

Dù đã có gần trăm dự án Ethereum Layer2 ra đời, chỉ rất ít dự án đạt đến Giai đoạn 1, dự án Layer2 do Coinbase bắt đầu ươm tạo từ năm 2023 là Base cũng chỉ đến Giai đoạn 1 vào năm ngoái. Điều này Vitalik từng nhiều lần phê phán. Theo thống kê của L2beat, trong 20 dự án Rollup hàng đầu, chỉ có 1 dự án đạt Giai đoạn 2, đó là sản phẩm zk.money của giao thức riêng tư phi tập trung Aztec, nhưng hiện tại sản phẩm này đã ngừng phát triển. Thêm vào đó, 12 dự án còn lại thuộc Giai đoạn 0, phụ thuộc nhiều vào các chức năng hỗ trợ và đa chữ ký.

Vitalik chỉ rõ, ít nhất các dự án Layer2 cần nâng cấp lên Giai đoạn 1, nếu không, các mạng này nên được xem là có tính cạnh tranh cao hơn, mang tính “ma cà rồng” với các mạng Layer1 có cầu nối chuỗi chéo.

Nguồn: L2beat

Ngoài lợi ích doanh nghiệp có thể trì hoãn quá trình phi tập trung của Layer2, Vitalik còn chỉ ra tồn tại các thách thức kỹ thuật và lo ngại về quy định pháp luật. “Tôi thậm chí thấy ít nhất một công ty rõ ràng nói rằng họ có thể sẽ không bao giờ vượt qua Giai đoạn 1, điều này không chỉ vì lý do an toàn của ZK-EVM, mà còn do yêu cầu quy định của khách hàng buộc họ phải có quyền kiểm soát cuối cùng.” Ông nói.

Tuy nhiên, Vitalik không hoàn toàn từ bỏ khái niệm Layer2, mà còn mở rộng quan điểm về mục tiêu mà Layer2 cần đạt được.

“Chúng ta nên ngừng xem Layer2 như là ‘phân đoạn thương hiệu’ của Ethereum, cũng như trách nhiệm và vị thế xã hội đi kèm,” ông nói. “Ngược lại, chúng ta có thể xem Layer2 như một phổ toàn diện, bao gồm các chuỗi được Ethereum hoàn toàn tin cậy và tín nhiệm hỗ trợ, có các thuộc tính độc đáo (ví dụ, không chỉ EVM), cũng như các tùy chọn kết nối với Ethereum ở các mức độ khác nhau, mọi người (hoặc robot) đều có thể lựa chọn theo nhu cầu của mình để quan tâm hay không.”

Về hướng phát triển trong tương lai, Vitalik còn đề xuất các dự án Layer2 nên tập trung vào giá trị gia tăng trong cạnh tranh, chứ không chỉ mở rộng quy mô. Các hướng phát triển ông đề xuất gồm: máy ảo tập trung vào quyền riêng tư, phân loại siêu thấp độ trễ, ứng dụng phi tài chính (ví dụ, mạng xã hội hoặc AI), môi trường thực thi dành riêng cho ứng dụng, và khả năng đạt tới thông lượng vượt xa khả năng của thế hệ Layer1 tiếp theo.

Ngoài ra, đáng chú ý, Vitalik còn nhắc lại về chứng minh ZK-EVM, có thể dùng để mở rộng Layer1, đây là lớp tiền biên dịch, được viết vào lớp nền và “tự động nâng cấp theo Ethereum”.

Trong năm qua, tổ chức của Quỹ Ethereum đã thực hiện nhiều điều chỉnh về cơ cấu tổ chức, cùng hai lần nâng cấp mạng, Layer1 đã trở thành một trong những chiến lược cốt lõi, mục tiêu là qua các lần cập nhật, tăng giới hạn gas dần dần, để L1 xử lý nhiều giao dịch gốc, phát hành tài sản, quản trị và thanh toán DeFi mà không cần quá phụ thuộc vào L2. Trong kế hoạch nâng cấp Glamsterdam năm nay, nhiều cải tiến kỹ thuật nhằm giảm thao túng và lạm dụng liên quan đến MEV, ổn định phí gas, và đặt nền móng cho các mở rộng quy mô trong tương lai.

Trong các phát biểu trước đó, Vitalik cho biết năm 2026 sẽ là năm then chốt để Ethereum lấy lại vị thế trong lĩnh vực tự chủ và phi tin cậy, dự kiến sẽ thực hiện qua việc đơn giản hóa vận hành node bằng ZK-EVM và BAL, ra mắt RPC xác thực Helios, ứng dụng công nghệ ORAM và PIR để bảo vệ quyền riêng tư người dùng, phát triển ví khôi phục xã hội và chức năng khóa thời gian để tăng cường an toàn vốn, cùng cải tiến UI chuỗi và ứng dụng IPFS.

Vitalik nhấn mạnh Ethereum sẽ sửa chữa các thỏa hiệp trong 10 năm qua về vận hành node, phi tập trung ứng dụng và quyền riêng tư dữ liệu, tập trung lại vào giá trị cốt lõi, dù quá trình này sẽ dài hơi, nhưng sẽ giúp hệ sinh thái Ethereum trở nên mạnh mẽ hơn.

Phụ lục: Về các bài viết và quan điểm của Vitalik, nhiều chuyên gia trong ngành đã đưa ra ý kiến riêng, dưới đây là phần trích dẫn một số nội dung tiêu biểu của ChainCatcher:

Wei Dai (đồng sáng lập 1kx):

Rất vui khi thấy Vitalik bàn về những sai lầm trong lộ trình tập trung vào Rollup. Tuy nhiên, câu hỏi “Nếu tôi là các lớp Layer2, tôi sẽ làm gì hôm nay?” đã đi lệch khỏi trọng tâm.

Chìa khóa không phải là Vitalik sẽ làm gì, mà là các lớp Layer2 và nhóm ứng dụng sẽ làm gì. Các lớp Layer2 và ứng dụng luôn đặt lợi ích của chính mình lên hàng đầu, chứ không phải lợi ích của Ethereum. Để các Layer2 đạt Giai đoạn 1 hoặc tối đa hóa khả năng tương tác với Ethereum, cần đảm bảo việc đó có giá trị.

Trong thời gian dài, vấn đề này luôn được định nghĩa là vấn đề an toàn (Layer2 cần Layer1 hỗ trợ chức năng và CR). Nhưng thực tế, điều quan trọng nhất là Ethereum Layer1 có thể cung cấp nhiều người dùng và thanh khoản hơn cho Layer2 và các ứng dụng của nó. (Tôi nghĩ không có giải pháp đơn giản, nhưng nỗ lực về khả năng tương tác là đúng hướng.)

Linh Hổ (nhà nghiên cứu tiền mã hóa nổi tiếng):

Ý của Vitalik là, Layer2 tận dụng Layer1, nhưng về phản hồi giá trị hoặc hệ sinh thái, Layer2 chưa làm tốt. Bây giờ Layer1 có thể mở rộng rồi, không cần dựa vào Layer2 để mở rộng nữa. Layer2 hoặc là giữ nguyên như Layer1 (native rollup), hoặc trở thành Layer1.

Điều này có nghĩa gì? Thông điệp xấu cho các Layer2 chung chung, tốt cho các chuỗi ứng dụng Layer2, như chúng ta đã bàn trước đó. Các chuỗi Layer2 có thể sáng tạo, phản hồi giá trị cho hệ sinh thái.

Jason Chen (nhà nghiên cứu tiền mã hóa nổi tiếng):

Khi Ethereum mở rộng chính nó, rõ ràng nhất là phí gas giảm đến mức gần như không khác gì Layer2, và sắp tới phí gas còn tiếp tục giảm, cộng thêm ZK dần đi vào hoạt động, tốc độ cũng sẽ gần như các Layer2, nên vị trí của Layer2 hiện rất khó xử, bài đăng của Vitalik này như tuyên bố chính thức rằng nhiệm vụ mở rộng Ethereum ban đầu đã hoàn thành, nếu không tìm ra câu chuyện mới cho Layer2, thì Layer2 sẽ bị loại bỏ như một thời kỳ đã qua.

Với các dự án, mục đích lớn nhất của Layer2 là kiếm phí, nhưng đối với người dùng, Layer2 đã không còn ý nghĩa gì nữa, vì phí gas và hiệu năng không khác gì mainnet.

Layer2 sinh ra từ Ethereum, cũng chết đi từ Ethereum, cuộc tranh chấp giữa các phe phái đã kết thúc.

Haotian (nhà nghiên cứu tiền mã hóa nổi tiếng):

Trước đây tôi đã nói hơn 10 lần, chiến lược Layer2 chung chung không còn khả thi nữa, mỗi Layer2 nên chuyển sang mô hình chuyên dụng, thực chất cũng là một dạng Layer1. Không ngờ, sau khi Vitalik Buterin dẫn dắt chiến lược Stage2 kéo dài, nhiều Layer2 vẫn rơi vào cảnh “bị bỏ rơi”.

Layer2, đặc biệt là Layer2 chung chung, mang theo gánh nặng phát triển lớn, ban đầu phải đối mặt với vấn đề kỹ thuật phù hợp với an toàn của Ethereum, sau đó là vấn đề quản lý tập trung của Sequencer sau khi phát hành token, cuối cùng là bị “bội thực” do thiếu sự phát triển hệ sinh thái. Nguyên nhân căn bản là tất cả Layer2 đều dựa vào Layer1 của Ethereum để tồn tại, khi Ethereum bắt đầu tự chủ trong việc nâng cao hiệu năng của chính mình, Layer2 không còn không gian để tạo ra năng lực hỗ trợ Ethereum, chỉ còn lại gánh nặng và rắc rối.