MARKET ANALYSIS | Telcos to Fintechs – How and Why Africa’s Telco Giants are Spinning Out into Independent Fintechs

Trên khắp châu Phi, sự phát triển của dịch vụ tiền điện tử di động và thanh toán kỹ thuật số đang định hình lại bức tranh tài chính – và các nhà mạng lớn nhất của lục địa đang tăng cường đầu tư.

Đối mặt với nhu cầu ngày càng tăng về các dịch vụ tài chính giá rẻ, ưu tiên di động, các nhà mạng đang tách các công ty fintech riêng biệt, huy động vốn, cấp phép và định vị mình như những thế lực tài chính toàn châu Phi tiếp theo.

Tại sao các nhà mạng trở thành fintech

Ngành viễn thông châu Phi từ lâu đã đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy bao phủ tài chính. Các dịch vụ tiền điện tử như MTN MoMo và Airtel Money đã giúp hàng triệu người trên toàn lục địa tiếp cận các công cụ tài chính cơ bản trong bối cảnh hạ tầng ngân hàng truyền thống còn hạn chế.

Nhưng xu hướng ngày nay mang tính cấu trúc – và chiến lược hơn.

Thay vì vận hành các bộ phận thanh toán như các hoạt động phụ, các nhà mạng ngày càng tách các đơn vị fintech thành các thực thể có quy định riêng biệt. Điều này cho phép họ:

• Huy động vốn độc lập
• Tăng giá trị định giá trong các thị trường fintech tăng trưởng cao
• Đáp ứng yêu cầu cấp phép của ngân hàng trung ương
• Hợp tác hiệu quả hơn với các ngân hàng, startup và cơ quan quản lý
• Tập trung vào đổi mới sáng tạo ngoài các cấu trúc viễn thông truyền thống

Tập đoàn MTN: MoMo ngày càng phát triển

Tập đoàn MTN của Nam Phi đã dẫn đầu xu hướng này.

Nền tảng Tiền điện tử di động (MoMo) của họ đã được tách ra thành một doanh nghiệp độc lập, MTN Fintech, hiện hoạt động tại hơn 15 quốc gia. Năm 2022, công ty công bố mục tiêu định giá 5 tỷ USD cho mảng fintech, cùng kế hoạch thu hút các nhà đầu tư chiến lược.

Đến năm 2024, MTN Fintech đã có:

• Hơn 63 triệu người dùng MoMo hoạt động trên toàn châu Phi
• Hơn 15 quốc gia có dịch vụ MoMo hoạt động
• Hơn 1,6 triệu đại lý và 500.000 thương nhân
• Hơn 250 tỷ USD giá trị giao dịch hàng năm
• Tăng trưởng doanh thu: doanh thu fintech tăng 20–25% so với cùng kỳ trong các quý gần đây

Với các đối tác toàn cầu như Mastercard và Flutterwave, đồng thời đẩy mạnh thanh toán thương nhân, chuyển tiền, cho vay và bảo hiểm.

MoMo của MTN hoạt động tại các thị trường tăng trưởng cao như:

• Nigeria (dưới giấy phép Ngân hàng Dịch vụ Thanh toán)
• Ghana (nơi MoMo là phương thức thanh toán kỹ thuật số phổ biến)
• Uganda, Cameroon, Côte d’Ivoire, Zambia và nhiều nơi khác

Trong một số quốc gia này, MTN Fintech không chỉ dẫn đầu về độ phủ tiền điện tử di động mà còn mở rộng sang các dịch vụ liên quan như bảo hiểm, chấm điểm tín dụng và chuyển tiền quốc tế.

Thành tựu về quy định cũng đóng vai trò then chốt: MTN MoMo đã đạt được giấy phép Ngân hàng Dịch vụ Thanh toán (PSB) tại Nigeria, và giấy phép tiền điện tử tại các quốc gia như Uganda và Ghana.

Năm 2021, tập đoàn MTN chính thức tách MoMo thành một công ty fintech độc lập, MTN Fintech. Mục tiêu rõ ràng:

“Cấu trúc lại các hoạt động fintech và cáp quang để mở khóa giá trị và thu hút các nhà đầu tư chiến lược.” – Ralph Mupita, CEO tập đoàn MTN

Chuyển đổi này giúp MTN:

• Tuân thủ các quy định tài chính địa phương (đặc biệt tại Nigeria, Ghana, Uganda)
• Hợp tác với các đối tác tài chính toàn cầu
• Theo đuổi đợt phát hành cổ phiếu ra công chúng (IPO) hoặc huy động vốn bên ngoài mà không làm loãng công ty mẹ
• Tích hợp sâu hơn fintech với dữ liệu và khả năng AI của mình

Trong khi MTN chưa niêm yết MTN Fintech, CEO Ralph Mupita đã cho biết khả năng IPO hoặc huy động vốn tư nhân trong 1–2 năm tới, tùy theo điều kiện thị trường.

Airtel Africa: Đang hướng tới niêm yết fintech

Đối thủ Airtel Africa cũng đã thực hiện các bước tương tự.

Hoạt động Airtel Money của họ đã được tách thành Airtel Mobile Commerce vào năm 2021, hoạt động độc lập với CEO và cơ cấu quản trị riêng.

Chuyển đổi chiến lược này giúp Airtel:

• Thu hút vốn fintech bên ngoài trong khi vẫn kiểm soát
• Đáp ứng yêu cầu của ngân hàng trung ương về sở hữu không phải viễn thông trong các dịch vụ tài chính
• Tạo ra lộ trình rõ ràng cho IPO hoặc thoái vốn chiến lược
• Thúc đẩy các hợp tác trong lĩnh vực ngân hàng, thanh toán và cho vay kỹ thuật số

Trong giai đoạn 2021–2022, Airtel Africa đã huy động hơn 500 triệu USD cho đơn vị fintech từ các nhà đầu tư như Qatar Investment Authority và Mastercard, định giá doanh nghiệp ở mức 2,65 tỷ USD.

“Chúng tôi vẫn cam kết sẽ niêm yết doanh nghiệp tiền điện tử di động khi điều kiện thị trường cho phép.” – Segun Ogunsanya, CEO Airtel Africa (2024)

Đến năm 2024, Airtel Mobile Commerce đã có:

• Hơn 37 triệu người dùng Airtel Money hoạt động
• Hoạt động tại 14 thị trường, bao gồm Kenya, Uganda, Tanzania, Zambia, Malawi và DRC
• Hơn 110 tỷ USD giá trị giao dịch hàng năm
• Doanh thu fintech tăng 30% so với cùng kỳ, chiếm 15–20% tổng doanh thu nhóm
• Hơn 450.000 đại lý và điểm thương mại

Airtel Money hiện hoạt động tại 14 thị trường châu Phi, và năm 2024, công ty xác nhận kế hoạch niêm yết công khai đơn vị fintech, thể hiện sự quan tâm của nhà đầu tư và rõ ràng về chiến lược kinh doanh.

Safaricom & M-Pesa Africa: Mở rộng khu vực

Safaricom của Kenya*, đơn vị tiên phong trong lĩnh vực tiền điện tử di động toàn cầu qua M-Pesa, cũng đã tham gia xu hướng này.*

Phối hợp cùng công ty mẹ Vodafone, Safaricom đã tạo ra M-Pesa Africa, một liên doanh riêng để mở rộng dịch vụ ra ngoài Kenya.

Đến năm 2024, M-Pesa Africa đã có:

• Hơn 60 triệu người dùng hoạt động trên toàn châu Phi
• Hơn 320 tỷ USD giá trị giao dịch hàng năm (2023)
• Có mặt tại 7 quốc gia: Kenya, Tanzania, Mozambique, DRC, Lesotho, Ghana, Ai Cập
• Hơn 600.000 đại lý và hơn 500.000 thương nhân
• Tạo ra hơn 40% tổng doanh thu của Safaricom
• Ứng dụng M-PESA đã được cài đặt bởi hơn 10 triệu người dùng

M-Pesa Africa đã hoạt động tại 7 quốc gia, bao gồm Tanzania, Mozambique và Ghana, và đang đầu tư mạnh vào các dịch vụ mới như M-Pesa GlobalPay, tích hợp API cho thương nhân và thanh toán xuyên biên giới.

Một số đối tác chiến lược của họ gồm:

• VISA: để cung cấp thẻ ảo và thanh toán kỹ thuật số toàn cầu
• Western Union và WorldRemit: chuyển tiền inbound
• Google: tích hợp M-PESA vào Google Play Store
• Safaricom Ethiopia: M-PESA đã chính thức ra mắt tại Ethiopia vào năm 2023, đánh dấu bước mở rộng khu vực quan trọng

Tính đến năm 2024, Safaricom chưa công bố kế hoạch chính thức tách riêng hoặc niêm yết M-PESA Africa. Tuy nhiên, các nhà phân tích và nhà đầu tư dự đoán rằng:

• M-PESA có thể được định giá từ 8 tỷ đến 10 tỷ USD nếu niêm yết riêng
• Một chuyển đổi hoặc niêm yết một phần có thể giúp Vodafone và Safaricom mở khóa giá trị đồng thời mở rộng hoạt động khu vực
• IPO có thể diễn ra khi M-PESA mở rộng tại Ethiopia, Ai Cập và Tây Phi đạt độ trưởng thành

Dù M-Pesa chưa tách thành một công ty độc lập hoàn toàn, xu hướng cấu trúc hướng tới hợp nhất fintech khu vực rõ ràng hơn bao giờ hết.

“Sứ mệnh của chúng tôi là trở thành nền tảng thanh toán kỹ thuật số ưu tiên của châu lục – một API, một trải nghiệm, một châu Phi.” – Sitoyo Lopokoiyit, CEO M-PESA Africa

Orange, Ethio Telecom & các đơn vị khác: Tham gia xu hướng

Các nhà mạng châu Phi khác cũng đang theo đuổi xu hướng này:

• Orange Money hiện được quản lý dưới Orange Middle East and Africa’s Orange Bank Africa, tập trung vào Tây Phi và các thị trường Francophone như Côte d’Ivoire và Senegal.
• Ethio Telecom của Ethiopia, nhà nước sở hữu, đã ra mắt telebirr, dịch vụ tiền điện tử di động của riêng mình vào năm 2021 – và đang xem xét các phương án tách riêng và cấp phép khi nhu cầu tài chính di động tăng cao.

Ethio Telecom, nhà mạng độc quyền của Ethiopia, đã ra mắt Telebirr vào năm 2021 để dẫn đầu chuyển đổi tài chính kỹ thuật số của đất nước. Trong một thị trường mà hơn 65% dân số chưa có tài khoản ngân hàng, Telebirr nhanh chóng trở thành một trong những nền tảng tiền điện tử di động lớn nhất châu Phi – về số lượng người dùng – chỉ sau ba năm.

Telebirr theo số liệu (2024)

Về tiềm năng chưa khai thác:

• Ethiopia có hơn 120 triệu người, nhưng chỉ dưới 35% dân số có bao gồm tài chính
• Thâm nhập điện thoại di động: khoảng 60%
• Ethio Telecom vẫn là nhà mạng chiếm ưu thế, mặc dù Safaricom Ethiopia mới gia nhập (và đã ra mắt M-PESA vào 2023)
• Tính đến 2024, Telebirr chiếm hơn 90% thị phần ví điện tử

Orange Money, ra mắt năm 2008 bởi Orange Group, là một trong dịch vụ tiền điện tử di động lâu đời và phổ biến nhất châu Phi. Với mặt bằng hoạt động tại 17 quốc gia châu Phi, nó đã trở thành một đối thủ quan trọng trong thanh toán xuyên biên giới, ví điện tử và bao phủ tài chính tại các khu vực Francophone.

Orange Money theo số liệu (2024)

• 38 triệu+ người dùng hoạt động
• Có mặt tại 17 quốc gia ở Tây, Trung và Bắc Phi
• Hơn 120 triệu giao dịch hàng tháng
• Hơn 100 tỷ euro (~107 tỷ USD) giá trị giao dịch hàng năm
• 770 triệu euro doanh thu hàng năm từ dịch vụ tài chính (năm tài chính 2023)
• Hơn 40.000 đại lý và nhà phân phối

Orange vận hành hoạt động fintech của mình qua hai phương tiện chính:

1. Orange Money

   • Ví tiền điện tử, thanh toán thương nhân, P2P và dịch vụ thanh toán hóa đơn
   • Hoạt động dựa trên giấy phép viễn thông của Orange + các phê duyệt quy định địa phương

2. Orange Bank Africa

   • Ngân hàng kỹ thuật số có giấy phép (tại Côte d’Ivoire, ra mắt 2020)
   • Cung cấp dịch vụ tiết kiệm, tín dụng và tài khoản
   • Dần mở rộng khắp khu vực UEMOA

“Chúng tôi xem dịch vụ tiền điện tử và ngân hàng như hai động lực thúc đẩy bao phủ tài chính và chuyển đổi kinh doanh tại châu Phi.” – Alioune Ndiaye, cựu CEO Orange Middle East & Africa

Thúc đẩy quy định và thu hút đầu tư

Các ngân hàng trung ương và cơ quan quản lý châu Phi* đang đóng vai trò then chốt trong quá trình này.*

Các quốc gia như Nigeria, Ghana, Uganda và Ai Cập đã ban hành các quy chế cấp phép dành riêng cho nhà cung cấp dịch vụ tiền điện tử và ngân hàng kỹ thuật số, khuyến khích các nhà mạng hợp thức hóa và tách biệt hoạt động fintech của họ.

Đồng thời, vốn đầu tư mạo hiểm và các nhà đầu tư chiến lược xem fintech châu Phi là một trong những lĩnh vực có khả năng mở rộng, bền vững và tác động lớn nhất của lục địa. Bằng cách tách riêng fintech, các nhà mạng có thể tiếp cận nguồn vốn này mà không làm loãng hoạt động cốt lõi viễn thông của họ.

Tiếp theo là gì?

Giai đoạn phát triển tiếp theo có thể tập trung vào:

• Tương tác liên thông giữa các nền tảng tiền điện tử di động
• Chuyển tiền xuyên biên giới và tài chính thương mại
• Thanh toán thương nhân và QR-code
• Sản phẩm tín dụng, tiết kiệm và bảo hiểm dựa trên dữ liệu viễn thông
• Hệ sinh thái dựa trên API, cho phép các nhà phát triển xây dựng dựa trên các nền tảng fintech của nhà mạng

Khi cạnh tranh ngày càng gay gắt, các đơn vị fintech độc lập mang lại cho các nhà mạng sự linh hoạt và tập trung cần thiết để phát triển từ thanh toán sang các nền tảng tài chính toàn diện.