Ngành Hóa Chất của Châu Âu Đang Sụp Đổ: Cơn Bão Hoàn Hảo Của Chi Phí Năng Lượng và Áp Lực Quy Định

Ngành công nghiệp hóa chất châu Âu đang đối mặt với cuộc khủng hoảng sinh tồn. Đầu tư đã giảm 80%, năng lực sản xuất đang bị tháo dỡ với tốc độ đáng báo động, và các tập đoàn đa quốc gia đang hoàn toàn rút lui khỏi châu lục. Những gì từng là trụ cột của nền kinh tế châu Âu giờ đây đang sụp đổ dưới sức nặng của bất ổn địa chính trị, các hạn chế về quy định và cạnh tranh toàn cầu không ngừng nghỉ.

Quy mô sụp đổ công nghiệp

Các số liệu kể câu chuyện thảm khốc. Theo Hội đồng Công nghiệp Hóa chất châu Âu (CEFIC), hơn 37 triệu tấn công suất sản xuất hóa chất—khoảng 9% tổng của châu Âu—đã bị đóng cửa tính từ năm 2022, với các đợt đóng cửa tăng tốc rõ rệt đến năm 2025. Chỉ riêng năm ngoái, hơn 5 triệu tấn công suất đã ngừng hoạt động, gấp sáu lần số lượng nhà máy đóng cửa so với các năm trước đó.

Cuộc thanh trừng công nghiệp này đã cướp đi 20.000 việc làm và làm cạn kiệt dòng vốn đầu tư. Ông Marco Mensink, trưởng ban của CEFIC, đã diễn đạt rõ sự cấp bách của tình hình: “Chúng ta không còn tranh luận xem chúng ta còn năm phút trước hay sau nửa đêm nữa. Ngành đang sụp đổ. Tốc độ đóng cửa đã tăng gấp đôi trong một năm, và đầu tư hàng năm gần như biến mất.”

Giá năng lượng và quy định: Hai áp lực đè nặng nghiền nát sức cạnh tranh

Khủng hoảng ngành công nghiệp hóa chất châu Âu căn bản bắt nguồn từ hai bất lợi cấu trúc không thể vượt qua kể từ năm 2022. Đầu tiên là sự gián đoạn địa chính trị. Khi EU trừng phạt Nga, các nhà sản xuất châu Âu mất quyền tiếp cận khí đốt qua đường ống giá rẻ vốn từng cung cấp năng lượng cho hoạt động của họ. Đối với một ngành hoàn toàn phụ thuộc vào nguyên liệu dựa trên dầu mỏ và tiêu thụ năng lượng lớn, điều này đã gây thảm họa.

Giá khí tự nhiên tăng vọt, ảnh hưởng nặng nề hơn nhiều đối với các nhà sản xuất châu Âu so với các đối thủ ở nơi khác. Trong khi lạm phát năng lượng ảnh hưởng đến tất cả các ngành, ngành hóa chất—với mức tiêu thụ năng lượng cực kỳ cao—đối mặt với áp lực không cân xứng. Đồng thời, chương trình giảm phát thải mạnh mẽ của EU đã thêm các chi phí tuân thủ vào các hoạt động đã bị căng thẳng. Các quy định về khí hậu, dù cần thiết, đã được ưu tiên hơn so với khả năng cạnh tranh công nghiệp, khiến các nhà sản xuất nội địa bị kẹt giữa chi phí tăng và biên lợi nhuận thu hẹp.

Kết quả là: các công ty hóa chất châu Âu không còn có thể cạnh tranh về chi phí, hiệu quả hay quy mô sản xuất.

Cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt khi các đối thủ Trung Quốc và Mỹ tiến bộ

Khi năng lực của châu Âu biến mất, các quốc gia khác nhanh chóng lấp đầy khoảng trống. Các nhà sản xuất hóa chất Trung Quốc đang mở rộng mạnh mẽ, xây dựng năng lực sản xuất vượt quá nhu cầu thị trường ngay lập tức và chiếm lĩnh thị phần toàn cầu. Mỹ, hưởng lợi từ khí shale nội địa dồi dào và chi phí năng lượng thấp hơn, đang gia tăng sức ép cạnh tranh lên các công ty châu Âu.

Phần thị phần của châu Âu trong thị trường hóa chất toàn cầu đã sụp đổ ngoạn mục. Năm 2004, châu lục này chiếm hơn 27% sản lượng hóa chất toàn cầu. Đến năm 2024, tỷ lệ đó đã giảm còn 12,6%—mất mát thị trường cực kỳ nghiêm trọng. Doanh số ngành trong năm 2024 vượt quá 600 tỷ euro, nhưng nguồn doanh thu này đến từ một diện tích hoạt động đã thu hẹp đáng kể.

Rời bỏ của các tập đoàn lớn: Các tập đoàn đa quốc gia lớn bỏ rơi thị trường châu Âu

Phản ứng của các tập đoàn hóa chất toàn cầu là rõ ràng: rút lui khỏi châu Âu. SABIC của Saudi đã bán toàn bộ tài sản châu Âu của mình. Dow đang đóng cửa nhiều nhà máy sản xuất tại Đức, lý do là chi phí năng lượng không bền vững, các yêu cầu phát thải nghiêm ngặt và nhu cầu thị trường yếu. ExxonMobil đang xem xét rút hoàn toàn khỏi ngành hóa chất châu Âu.

Các vụ phá sản gần đây của các nhà sản xuất hóa chất nhỏ và vừa cho thấy tình trạng suy thoái của ngành ngày càng trầm trọng. Khi các ông lớn rời đi và các doanh nghiệp nhỏ hơn sụp đổ, thông điệp rõ ràng: châu Âu không còn là nơi phù hợp để sản xuất hóa chất nữa.

Yếu tố chiến lược: Tại sao tồn tại của ngành công nghiệp hóa chất lại quan trọng

Sự sụp đổ của ngành hóa chất châu Âu mang lại hậu quả vượt ra ngoài ngành công nghiệp này. Hóa chất là vật liệu nền tảng cho sản xuất downstream—đặc biệt là sản xuất ô tô và năng lực quốc phòng, cả hai đều là các lĩnh vực chiến lược quan trọng của châu Âu.

Như ông Marco Mensink nhấn mạnh, mối quan hệ này hoàn toàn phụ thuộc: “Nếu bạn muốn có ngành quốc phòng hoặc ngành ô tô, họ hoàn toàn phụ thuộc vào hóa chất để làm nguyên liệu. Đây là sự kiểm soát chặt chẽ mà phần còn lại của thế giới đang nắm giữ đối với châu Âu.” Ông mô tả hóa chất là “mẹ của tất cả các ngành công nghiệp” vì mọi thứ khác đều dựa trên nó. Mất đi nền tảng hóa chất, bạn có nguy cơ làm trống rỗng toàn bộ các ngành công nghiệp và khả năng chiến lược.

Cần cải cách chính sách như hy vọng cuối cùng để phục hồi

Nhận thức trong các nhà hoạch định chính sách EU ngày càng tăng rằng chi phí của việc giảm phát thải đơn phương có thể đã bị điều chỉnh sai lệch so với khả năng duy trì của ngành công nghiệp. EU đã giới thiệu Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) để đánh thuế hàng nhập khẩu từ các quốc gia có tiêu chuẩn môi trường lỏng lẻo hơn và năng lượng rẻ hơn—chủ yếu nhằm vào các nhà xuất khẩu Trung Quốc. Tuy nhiên, các biện pháp biên giới này một mình vẫn chưa đủ để ngăn chặn dòng chảy này.

Nếu không có sự sắp xếp lại căn bản về ưu tiên chính sách—đặc biệt là điều chỉnh lại cân bằng giữa mục tiêu giảm phát thải và khả năng cạnh tranh của ngành công nghiệp—ngành hóa chất châu Âu sẽ đối mặt với sự suy giảm vĩnh viễn. Ngành cần có các biện pháp can thiệp ngay lập tức: linh hoạt trong quy định, cải cách chính sách năng lượng và hỗ trợ mục tiêu để giữ chân và thu hút đầu tư.

Thời gian hành động đang cạn dần. Ngành hóa chất châu Âu không chỉ đang gặp khó khăn; nó đang sụp đổ trong thời gian thực, kéo theo đó là hàng thập kỷ năng lực công nghiệp và độc lập chiến lược của châu lục.