Sự phát triển của ngành công nghiệp trí tuệ nhân tạo Trung Quốc: Từ những điểm nghẽn đến độc lập công nghệ

Trước tám năm, ngành công nghiệp công nghệ Trung Quốc đã đối mặt với cuộc khủng hoảng nghiêm trọng khi Mỹ áp đặt lệnh cấm toàn diện đối với ZTE, phá vỡ một tập đoàn khổng lồ có 80.000 nhân viên. Ngày nay, Trung Quốc đang đứng trước một cuộc cách mạng hoàn toàn mới trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo. Tháng 2 năm 2026, công ty khởi nghiệp Trung Quốc DeepSeek công bố sẽ ra mắt một mô hình tiên tiến hoàn toàn dựa trên các chip nội địa Trung Quốc, thoát khỏi sự phụ thuộc vào công nghệ của Nvidia chiếm 90% thị trường toàn cầu. Sự chuyển đổi này phản ánh chiến lược mới xây dựng hệ thống công nghệ độc lập hoàn toàn.

Vượt qua lệnh cấm CUDA: Thuật toán là chìa khóa tự chủ tính toán

Thực tế mà hầu hết các bên chưa hiểu rõ là áp lực thực sự không nằm ở các chip, mà ở nền tảng CUDA do Nvidia phát triển từ năm 2006. Nền tảng này không chỉ là một công cụ phần mềm, mà là một hệ sinh thái toàn diện kiểm soát cách phát triển phần lớn các ứng dụng trí tuệ nhân tạo toàn cầu. Việc huấn luyện các mô hình lớn dựa vào GPU, Nvidia đã xây dựng một chuỗi công cụ tích hợp liên kết phần cứng và phần mềm một cách không thể tách rời.

Đến năm 2025, đã có hơn 4,5 triệu nhà phát triển liên kết với hệ thống này, khiến việc tách rời khỏi Nvidia trở nên cực kỳ khó khăn đối với bất kỳ công ty nào. Tuy nhiên, các công ty Trung Quốc đã chọn một hướng đi hoàn toàn khác. Thay vì cố gắng thay thế Nvidia trực tiếp, họ tập trung cải thiện thuật toán một cách căn bản.

Mô hình DeepSeek V3 thể hiện sự chuyển đổi này. Nó có 671 tỷ tham số, nhưng chỉ kích hoạt 37 tỷ trong quá trình suy luận, tương đương 5,5% tổng số. Chi phí huấn luyện mô hình này chỉ là 5,576 triệu USD với 2048 bộ xử lý H800, so với ước tính 78 triệu USD để huấn luyện GPT-4. Sự chênh lệch lớn về chi phí này phản ánh trực tiếp giá dịch vụ. DeepSeek cung cấp dịch vụ với mức 0,028 đến 0,28 USD cho mỗi triệu ký tự đầu vào, trong khi GPT-4o là 5 USD, còn Claude Opus lên tới 15 USD. Sự khác biệt có thể vượt hơn 50 lần trong một số trường hợp.

Chip nội địa từ suy luận đến huấn luyện: Bước nhảy đột phá về năng lực

Sự tiến bộ thực sự thay đổi cuộc chơi xảy ra khi các chip nội địa Trung Quốc từ giai đoạn suy luận đơn giản chuyển sang huấn luyện phức tạp. Tháng 1 năm 2026, Zhipu AI hợp tác với Huawei ra mắt mô hình hình ảnh tiên tiến đầu tiên được huấn luyện hoàn toàn trên chip nội địa Trung Quốc. Đây không chỉ là một thành tựu nhỏ, mà là một bước chuyển đổi căn bản.

Huấn luyện đòi hỏi xử lý dữ liệu khổng lồ và tính toán phức tạp, gấp mười lần yêu cầu của suy luận. Các chip Huawei Ascend đã chứng minh khả năng chịu tải này. Đến cuối năm 2025, số nhà phát triển trong hệ thống Ascend đã vượt quá 4 triệu, hơn 3000 công ty đối tác đã tham gia. Tại hội nghị MWC ngày 2 tháng 3 năm 2026, Huawei lần đầu tiên giới thiệu kiến trúc tính toán mới SuperPoD ra thị trường quốc tế. Công suất xử lý của chip Ascend 910B đã đạt mức của Nvidia A100, cho thấy khoảng cách bắt đầu thu hẹp nhanh chóng.

Sự phát triển này đã dẫn đến một kịch bản chưa từng có trước đây một năm. Tháng 2 năm 2026, lần đầu tiên, mô hình Trung Quốc trên nền tảng OpenRouter vượt qua mô hình Mỹ với tỷ lệ 127% trong vòng chỉ ba tuần. Thị phần của các mô hình Trung Quốc chưa đến 2% một năm trước, nay đã gần 60%.

Ưu thế năng lượng: con đường bí mật dẫn đến thay đổi cán cân

Sau cuộc cách mạng công nghệ này là một lợi thế kinh tế khổng lồ mà ít người nhận ra. Mỹ đang đối mặt với khủng hoảng điện năng nghiêm trọng. Đầu năm 2026, bang Virginia tạm hoãn phê duyệt các dự án xây dựng trung tâm dữ liệu mới, theo sau là Georgia cũng đình chỉ phê duyệt đến năm 2027. Tiêu thụ năng lượng của các trung tâm dữ liệu Mỹ đạt 183 TWh năm 2024, chiếm 4% tổng tiêu thụ, dự kiến sẽ tăng gấp đôi lên 426 TWh vào năm 2030.

Trong khi đó, Trung Quốc sản xuất 10,4 nghìn tỷ kWh mỗi năm, còn Mỹ chỉ sản xuất 4,2 nghìn tỷ. Không chỉ là sản lượng, mà còn là phân bổ tiêu thụ. Ở Trung Quốc, tiêu thụ điện gia đình chiếm 15% tổng, còn ở Mỹ là 36%, cho phép ngành công nghiệp có độ linh hoạt cao hơn.

Giá điện kể câu chuyện quan trọng nhất. Các khu vực tập trung các công ty trí tuệ nhân tạo Mỹ phải trả từ 0,12 đến 0,15 USD mỗi kWh, trong khi các khu công nghiệp phía tây Trung Quốc chỉ khoảng 0,03 USD. Điều này có nghĩa là Trung Quốc có lợi thế về giá từ 4 đến 5 lần. Khi việc huấn luyện tiêu thụ hàng triệu kWh, lợi thế này sẽ chuyển thành hàng tỷ USD mỗi năm.

Từ bài học Nhật Bản đến con đường khác biệt của Trung Quốc: xây dựng hệ sinh thái độc lập

Lịch sử để lại bài học rõ ràng từ trải nghiệm của Nhật Bản. Năm 1986, chính phủ Nhật Bản ký thỏa thuận bán dẫn với Mỹ dưới áp lực dữ dội. Nhật Bản kiểm soát 51% thị trường toàn cầu năm 1988, nhưng sau khi ký kết, Mỹ đã dùng các cơ chế khác để nghiền nát đối thủ Nhật Bản. Mỹ hỗ trợ Samsung và Hynix của Hàn Quốc để phá thị trường với giá thấp. Thị phần của Nhật Bản trong thị trường DRAM giảm từ 80% xuống còn 10%. Đến năm 2017, chỉ còn 7%.

Thảm họa của Nhật Bản là họ chỉ dừng lại ở việc trở thành nhà sản xuất tốt nhất trong một hệ thống phân chia toàn cầu, chứ không xây dựng hệ sinh thái độc lập. Khi làn sóng rút lui, họ nhận ra rằng họ chẳng còn gì ngoài nhà máy.

Trung Quốc chọn con đường hoàn toàn khác. Đầu tiên, họ dùng các cải tiến thuật toán để vượt qua lệnh cấm chip. Thứ hai, họ nâng cao chip nội địa từ suy luận sang huấn luyện. Thứ ba, xây dựng hệ sinh thái quanh kiến trúc Ascend thu hút hàng triệu nhà phát triển. Thứ tư, mở rộng dịch vụ toàn cầu qua DeepSeek và các nền tảng khác.

Ngày 27 tháng 2 năm 2026, ba công ty nội địa cùng công bố báo cáo hoạt động trong cùng ngày. Kimo tăng trưởng 453% và lần đầu có lợi nhuận. Moi Ton tăng 243% nhưng lỗ 1 tỷ USD. Moxi tăng 121% và lỗ 800 triệu USD. Mỗi khoản lỗ đều là đầu tư xây dựng hệ sinh thái, không phải quản lý kém.

Chuyển dịch tính toán ra khỏi phương Tây: mô hình kinh doanh mới

Thời kỳ bán thiết bị đã biến mất. Giờ đây, dịch vụ tính toán được bán trực tiếp. DeepSeek và các mô hình Trung Quốc khác sản xuất tại các nhà máy tính toán nội địa rồi phân phối qua cáp biển toàn cầu. Dữ liệu cho thấy 30,7% người dùng DeepSeek là nội địa Trung Quốc, nhưng 13,6% ở Ấn Độ, 6,9% ở Indonesia và 4,3% ở Mỹ.

Mô hình này hỗ trợ 37 ngôn ngữ và phổ biến ở các thị trường mới nổi. Có 26.000 công ty toàn cầu có tài khoản, 3.200 tổ chức đã triển khai phiên bản doanh nghiệp. Ở Trung Quốc, DeepSeek chiếm 89% thị phần. Trong các quốc gia bị trừng phạt, thị phần dao động từ 40% đến 60%.

Kết luận: Từ tồn tại đến thịnh vượng

Trước tám năm, câu hỏi là: Liệu chúng ta có thể tồn tại không? Nay, câu hỏi đã chuyển thành: Giá phải trả để thịnh vượng là gì? Sự thay đổi trong cách đặt câu hỏi này phản ánh sự khác biệt thực sự.

Cuộc chiến về sức mạnh tính toán chưa kết thúc, nhưng hình thức đã hoàn toàn thay đổi. Trung Quốc không còn phản ứng phòng thủ trước áp lực, mà xây dựng các lựa chọn thay thế thực sự. Mỗi khoản lỗ của các công ty nội địa là đầu tư vào nghiên cứu phát triển, đào tạo hàng triệu nhà phát triển, giải quyết các vấn đề tương thích. Đây không phải là cuộc chiến thắng chung cuộc, mà là một sự thay đổi cấu trúc trong môi trường cạnh tranh toàn cầu.