Công cụ bypass phi tập trung: Cách người Iran vượt qua "bức màn sắt số" trong cuộc biểu tình

Khi chính phủ Iran đó internet toàn quốc vào tháng 1 năm nay, hàng triệu người dân đã bị cắt đứt liên lạc với thế giới bên ngoài. Nhưng những cá nhân sáng tạo không chủ động đầu hàng. Họ chuyển sang sử dụng các máy bypass và công nghệ phi tập trung để tiếp tục gửi tin nhắn, chia sẻ video và kết nối với cộng đồng quốc tế. Đây không phải là trường hợp cô lập đơn lẻ mà là một hiện tượng rộng rãi: báo cáo cho thấy gần 90% người dân Iran đã từng sử dụng ít nhất một hình thức công cụ truy cập mạng thay thế để thoát khỏi kiểm duyệt chính phủ.

Khi Internet bị ngắt: Những công cụ định tuyến mạng trở thành đường sống

Vào ngày 8 tháng 1, lực lượng chính phủ Iran đã thực hiện quyết định cực đoan nhất trong lịch sử gần 50 năm cầm quyền: ngắt kết nối internet quy mô toàn quốc. Động thái này nhằm ứng phó với làn sóng biểu tình bùng nổ từ tháng trước, khi đồng tiền quốc gia bị sụp đổ và điều kiện kinh tế của người dân xấu đi nhanh chóng.

Một người sử dụng tên giả Darius, thành viên lâu năm của cộng đồng tiếng Ba Tư, đã mô tả tình cảnh tuyệt vọng trong những ngày đầu: “Chúng ta đang sống trong địa ngục, không có mạng internet, không có tiền, không có phương tiện truyền thông. Người dân không thể chống lại bằng tay không.” Tuy nhiên, Darius không từ bỏ. Anh liên tục thay đổi các công cụ mạng khác nhau để tận dụng những khoảng thời gian ngắn mạng internet được mở lại. Thông qua kỹ thuật này, anh đã gửi được vài tin nhắn quan trọng qua Telegram giữa lúc chính phủ bị buộc phải cân bằng giữa kiểm duyệt với nhu cầu duy trì hoạt động kinh tế.

Adam Burns, đồng sáng lập Hiệp hội Internet Úc, giải thích rằng chính phủ Iran có hai mục tiêu khi thực hiện lệnh ngắt mạng: “Đây là phương thức kiểm soát truyền thông tiêu chuẩn, trọng tâm là ngăn chặn các hoạt động tổ chức của biểu tình viên và ngăn cản dư luận quốc tế biết đến. Về bản chất, đây là một hình thức quản lý rủi ro.”

OpenVPN, Shadowsocks, V2Ray: Ba lựa chọn để thoát khỏi kiểm duyệt

Để vượt qua tường lửa số của chính phủ, người dân Iran như Darius đã sử dụng một bộ công cụ đa dạng, mỗi loại có cơ chế hoạt động khác nhau:

OpenVPN là công cụ được sử dụng rộng rãi nhất để ẩn địa chỉ IP của người dùng, giúp che giấu danh tính thực. Công cụ này tạo ra một đường hầm mã hóa bảo vệ toàn bộ lưu lượng dữ liệu.

Shadowsocks hoạt động dựa trên giao thức SOCKS5, biến các yêu cầu mạng thành dữ liệu ngẫu nhiên, khiến các hệ thống giám sát khó có thể phát hiện và chặn. Công cụ này đặc biệt hiệu quả trong môi trường kiểm duyệt nghiêm ngặt.

V2Ray sử dụng một cách tiếp cận tinh tế hơn: nó mạo danh các yêu cầu mạng thành lưu lượng truy cập thông thường, hướng chúng đến các trang web hợp pháp mà chính phủ không thể chặn. Darius đã sử dụng kỹ thuật này để giả lập các yêu cầu của mình thành lưu lượng giao dịch điện tử thông thường, sau đó hướng dữ liệu được mã hóa qua đường hầm đến các máy chủ ở nước ngoài.

Tuy nhiên, những công cụ này không hoàn toàn an toàn. Darius nhận xét: “Ngay khi mẫu lưu lượng thể hiện là kết nối chưa được xác thực, nó sẽ bị ngắt lập tức.” Điều này tạo ra một trò chơi mèo-chuột liên tục giữa kỹ sư chính phủ và những người tìm cách vượt qua kiểm duyệt.

Mạng phi tập trung: Tại sao Starlink và các hệ thống phân tán khó bị “tắt”?

Trong khi các công cụ bypass truyền thống cần phải tiếp tục cập nhật để tránh phát hiện, một loại giải pháp khác đã nổi lên: công nghệ phi tập trung. Những mạng lưới này có độ bền cao hơn vô tỷ so với mạng tập trung, mà mạng tập trung chỉ có một cơ sở dữ liệu hoặc một điểm lỗi duy nhất.

Để phá vỡ một mạng phi tập trung, chính phủ phải tắt từng nút tự lưu trữ một cách riêng lẻ, hoặc thực hiện một lệnh cấm internet toàn quốc hoàn toàn. Cách tiếp cận này gần như không khả thi trong bối cảnh chính phủ cần duy trì một ít kết nối mạng để hoạt động kinh tế tiếp tục.

Dịch vụ mạng riêng ảo phi tập trung (dVPN) Sentinel đã trở thành một lựa chọn quan trọng. Aleksandr Litreev, giám đốc điều hành của Sentinel, nhấn mạnh: “Việc cung cấp quyền truy cập vào mạng phi tập trung, có độ bền cao giúp chống lại ngay cả sự kiểm duyệt khắt khe nhất. Chúng tôi giúp thông tin tiếp tục lưu thông, cho phép người dân dũng cảm tại Iran ghi lại và chia sẻ bạo lực đang bị che giấu bởi tình trạng ngắt kết nối.”

Một giải pháp khác là Starlink, mạng vệ tinh phân tán do SpaceX của Elon Musk điều hành. Vì Starlink không có nút cục bộ duy nhất, cơ sở hạ tầng phân tán của nó vẫn có thể cung cấp kết nối mạng quan trọng ngay cả dưới sự kiểm duyệt cường độ cao.

Đồng tiền sụp đổ, cuộc biểu tình bùng nổ: Gốc rễ của hỗn loạn Iran

Để hiểu tại sao người dân Iran sẵn sàng chấp nhận những rủi ro của việc sử dụng các công cụ bypass, cần phải nhìn vào bối cảnh kinh tế và chính trị đằng sau. Sự khủng hoảng không phải bắt đầu từ vấn đề chính trị lý tưởng, mà từ những khó khăn hàng ngày thực tế.

Đến cuối năm 2025, đồng riyal Iran giảm xuống mức thấp kỷ lục: 1 đô la Mỹ đổi được 1,4 triệu riyal. Sự sụp đổ này là kết quả của các biện pháp trừng phạt quốc tế nghiêm trọm nhắm vào chương trình vũ khí hạt nhân của Iran, cũng như quản lý tài chính kém của lãnh đạo. “Điều này giống như việc bạn sở hữu một đồng tiền điện tử vô giá trị chỉ được niêm yết trên những sàn giao dịch tách biệt,” Darius mô tả. “Giá cả ngày càng giảm, cuối cùng bạn mua sữa và thịt đều phải dùng loại tiền này, và càng tệ hơn, ngày hôm sau bạn phải chi nhiều tiền hơn để mua cùng một thứ.”

Ngày 28 tháng 12, người dân Iran tập trung tại Bazaar Tehran để phản đối cách chính phủ xử lý cuộc khủng hoảng tài chính. Cuộc biểu tình nhanh chóng mở rộng ra nhiều thành phố, phản ánh sự bất mãn sâu sắc của công dân.

Tallha Abdulrazaq, nhà nghiên cứu tại Viện Chiến lược và An ninh của Đại học Exeter, giải thích: “Thông thường, người dân không cách mạng vì những lý tưởng cao cả như dân chủ hay quyền bầu cử phổ thông, mà họ phản kháng vì những điều ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống hàng ngày của họ. Chừng nào nhu cầu cơ bản được đáp ứng và họ vẫn còn hy vọng cho tương lai, con người sẵn sàng sống dưới chế độ độc tài.”

Trò chơi mèo-chuột giữa chính phủ và người dân: Liệu công cụ có đủ mạnh?

Sau khi bị ngắt kết nối internet vào tháng 1, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran và lực lượng Basij đã bắt đầu dùng đạn thật để giải tán các cuộc biểu tình. Do bị ngắt kết nối internet, cả người dân tại hiện trường và nhiều tổ chức nhân quyền đều gặp khó khăn trong việc xác minh con số tử vong chính xác.

Các báo cáo từ nhiều nguồn đưa ra những ước tính khác nhau: Tổ chức nhân quyền Iran báo cáo ít nhất 3.428 người đã chết; Đài tin tức Iran International dẫn các tài liệu nội bộ cho biết ít nhất 12.000 người chết; còn hai quan chức y tế cao cấp của Bộ Y tế Iran khẳng định số người thiệt mạng có thể lên tới 30.000 trong hai ngày đầu tiên.

Dù các con số khác nhau, điểm chung là sự bạo lực quy mô lớn đã xảy ra. Và những công cụ bypass, cùng với các mạng phi tập trung, đã đóng vai trò quan trọng trong việc cho phép những video và thông tin thoát ra khỏi “bức màn sắt số” để thế giới biết được chuyện gì đang xảy ra ở Iran.

Tuy nhiên, khi tình trạng ngắt kết nối internet hoàn toàn kéo dài, gần như không có công cụ nào có thể hoạt động. Điều này tạo ra một tình thế khó xử cho chính phủ: nếu duy trì cấm toàn bộ internet, nền kinh tế sẽ bị thiệt hại hàng tỷ đô la; nếu mở lại kết nối, thông tin về các hành động bạo lực sẽ lan tỏa nhanh chóng.

“Đây là một trò chơi mèo-chuột lặp đi lặp lại không hồi kết,” Burns nhận xét. Người dân tiếp tục tìm cách mới để vượt qua các công cụ chặn mạng, trong khi chính phủ tiếp tục phát triển những cách mới để kiểm duyệt. Và giữa cuộc đấu tranh này, những máy bypass và công nghệ phi tập trung đã chứng minh rằng chúng không chỉ là công cụ kỹ thuật, mà là ký hiệu của nhu cầu con người cơ bản: kết nối, thông tin và tiếng nói.